Академик Бағдат Телтаевтың 60 жасқа толған мерейтойына орай «Казахстанская правда» газеті оның ғылыми және кәсіби жолы туралы мақала жариялады. Алматы автомобиль-жол институтының (қазіргі М. Тынышпаев атындағы ALT Университеті) жол факультетінің түлегі, бүгінде ол Көлік ғылымдары мен технологиялары институтын басқарады. Оқырман назарына басылымның материалын ұсынамыз.
Еуразияның қақ ортасында орналасқан Қазақстан орасан зор транзиттік әлеуетке ие. Температураның айтарлықтай ауытқулары байқалатын шұғыл континенттік климат жағдайында ұзақ мерзімді көлік инфрақұрылымын құру — бұл тек экономика мәселесі ғана емес, сонымен бірге мемлекеттің стратегиялық қауіпсіздігі. Кейбір адамдар үшін жол — бұл жай ғана бір пункттен екіншісіне жететін бағыт. Ал енді біреулер оны фундаменталды түрде зерттеуге бүкіл өмірін арнайды.
ҚР Президенті жанындағы Ұлттық ғылым академиясының академигі, техника ғылымдарының докторы, профессор Бағдат Телтаев үшін жол өмірлік ісіне — терең ғылыми ізденістің, кәсіби жауапкершілік пен өз еліне қалтқысыз қызмет етудің пәніне айналды.
Ол 1966 жылы 23 наурызда Жамбыл облысы Меркі ауданының шағын Жауғаш батыр ауылында дүниеге келген. Еңбекқорлық пен білімге деген ұмтылыстың іргетасы ауыл мектептерінде қаланды: 1973–1976 жылдары ол «Қазақстан» ұжымшарының Кеңес мектебінде оқыса, 1983 жылы Шу ауданы «Алға» совхозындағы А. Иманов атындағы орта мектепті үздік бітірді. Германиядағы кеңес әскерлері тобының автомобиль ротасында армиялық өмір мектебінен өткен жас жігіт өзінің болашақ мамандығын айқын белгілеп алды.
Алматы автомобиль-жол институтының (қазіргі М. Тынышпаев атындағы ALT Университеті) жол факультетіне оқуға түсіп, Бағдат Бұрханбайұлы 1991 жылы оны «автомобиль жолдары» мамандығы бойынша үздік бітіріп шықты. Осы жерде оның академикалық сатымен көтерілуі басталды: тағылымдамашы-оқытушы мен ассистенттен бастап кафедра меңгерушілері мен профессорға дейін жетті.
Бағдат Телтаев жас кезінен-ақ нәтижелерін симпозиумдарда талқылап қана қоймай, автомобиль дөңгелектерінің астында тікелей сезінуге болатын қолданбалы ғылымды таңдады. ҚР ҰҒА Механика және машинатану институтының аспирантурасын (1994 ж.) және докторантурасын (1998 ж.) бітіріп, ол жол материалдарында өтетін ең күрделі физика-химиялық және механикалық процестерге терең бойлады.
Неліктен жабын үсікте жарылып, ал жазда із қалдырады? Асфальтбетонға битумдардың қасиеттері, температуралық градиенттер және ауыр салмақты көліктен келетін көп мәрте қайталанатын динамикалық жүктемелер қалай әсер етеді? Бұл сұрақтардың жауабы кешенді тәсілді талап етті. Академиктің ғылыми қызығушылықтары қолданбалы реологияны, жол конструкциялары мен олардың топырақ негіздеріндегі жылу және ылғал тасымалдау процестерінің термодинамикасын қамтыды.
Осы көпжылдық зерттеулердің нәтижесі ретінде дипломалар беріліп, ресми түрде танылған және тіркелген үш ғылыми жаңалық ашылды. Олар төмен температуралық жарықшақтардың түзілуі, тұтқыр серпімді материалдардың сатылы шаршау деструкциясы және наноқұрылымды битумның түзілуі кезіндегі асфальтбетон жабынының өзін-өзі ұйымдастыру заңдылықтарын ашады. Бұл жұмыстардың әлемдік ғылым үшін маңыздылығы мамандандырылған әдебиеттерде «Телтаев принципі», «Радовский – Телтаев моделі» және «Ысқақбаев – Телтаев интегралы» терминдерінің берік орнығуымен расталады.
Ғылыми мұрада бірлескен еңбектер ерекше орын алады. 2018 жылы халықаралық беделді Springer баспасы Б. Телтаевтың профессор Б. С. Радовскиймен тең авторлықта жазған монографиясын басып шығарды. Ғалымның қоржынында жалпы алғанда 900-ге жуық ғылыми еңбек, сегіз монография, 40-тан астам өнертабыс, 10 оқу құралы және бес терминологиялық сөздік бар.
Бағдат Телтаевтың ғылыми таланты әрқашан көрнекті ұйымдастырушылық қабілеттермен және мемлекеттік ойлау жүйесімен ұштасып отырды. Оның кәсіби жолы басқаша өрбуі де мүмкін еді: ғалымға АҚШ, Канада, Австралия, Қытай және Ресейде жұмысын жалғастыру туралы бірнеше рет ұсыныстар түсті. Әсіресе, 2005 жылғы кезең көрсеткіш болып табылады, ол кезде ол Еуропадағы беделді тағылымдамадан өту мен Қазақстан жол ғылыми-зерттеу институтын басқару арасында таңдау жасауы керек еді. Ол Қазақстанды таңдады.
2006 жылдан 2022 жылға дейін оның басшылығымен ҚазжолҒЗИ Еуропадан келген озық жылжымалы зертханалармен және АҚШ-тың бағдарламалық кешендерімен жабдықталған әлемдік деңгейдегі қуатты зерттеу орталығына айналды. Институт елдің ауқымды инфрақұрылымдық жобаларының басты ғылыми-техникалық драйвері болды: ТМД-дағы алғашқы Астана – Бурабай жүйрік автомагистралін салу (224 км), Батыс Еуропа – Батыс Қытай трансконтиненталды дәлізін реконструкциялау (2 787 км) және Ақтау қаласында CASPI BITUM зауытын іске қосу. Осы кезеңде өңірлерде 70-тен астам инновациялық материалдар енгізіліп, 200-ге жуық тәжірибелік-эксперименттік учаске салынды.
Мемлекеттік деңгейде жүйелі өзгерістердің қажеттілігін көре отырып, академик салалық реформалауға белсене араласты. 2023 жылы оның бастамасымен ҚР Президенті жанындағы Ұлттық ғылым академиясында «Көлік ғылымы» секциясы ашылды. Елдің көлік-логистикалық кешенінің мәселелерін терең талдай отырып, Бағдат Бұрханбайұлы Президент Әкімшілігіне көлік ғылымын басқарудағы түбегейлі өзгерістердің қажеттілігін негіздейтін кешенді сараптамалық жазбаны дайындап жіберді.
Оның пайымдауы өмірде жүзеге асты: ҚР Президенті жанындағы ҰҒА эгидасымен ALT Университетімен бірлесіп Көлік ғылымдары мен технологиялары институты ашылды. 2026 жылдың қаңтарында академик Телтаев осы институтты басқарып, саланың жаңа даму векторларын айқындады. ҚР ҰҒА Жаратылыстану-техникалық ғылымдар бөлімшесі төрағасының орынбасары ретінде ол ғылыми кеңестердің жұмысына белсене қатысып, Қазақстандағы ғылымды дамытуға байланысты нормативтік құқықтық актілерді талқылау мен сараптауға елеулі үлес қосып келеді.
Оның басшылығымен маңызды нормативтік құжаттар: Кеден одағының 11 мемлекетаралық стандарты және 60-тан астам ведомстволық нормативтер әзірленді. Қазақстанның бірегей климаттық аймақтарына бейімделген KazPave жол жабындарын жобалаудың отандық жүйесі серпінді әзірлемелердің біріне айналды.
Отандық жол ғылыми мектебінің негізін қалаушы академиктің еңбектері жоғары мемлекеттік деңгейде де елеусіз қалмайды. 2024 жылы Бағдат Телтаевты Президент Қасым-Жомарт Тоқаев қабылдады. Жол саласының мәселелерін егжей-тегжейлі талқылау барысында Мемлекет басшысы Үкіметке және бейінді министрлікке ғалымның ұсыныстарына негізделген нақты тапсырмалар берді. Президент академикке саланың дамуына қосқан үлесі үшін жеке алғысын білдіріп, елдің қауіпсіздігі үшін озық ғылыми әзірлемелерді енгізудің аса маңыздылығын атап өтіп, оған атаулы қолсағат тапсырды.
Дегенмен, кез келген ғалымның басты жетістігі — оның мектебі. Өзінің ұстаздары — академиктер Ж. С. Ержанов пен Ш. М. Айталиевтің, профессорлар Б. С. Муртазин, А. И. Ысқақбаев, Б. С. Радовский және А. Қ. Құсайыновтың біліміне сүйене отырып, Бағдат Телтаев өзінің зерттеушілер шоғырын тәрбиелеп шығарды. Оның шәкірттерінің арасында 5 ғылым докторы, 27 ғылым кандидаты және 7 философия докторы (PhD) бар. 2006 жылы оның есімі республиканың жол ғылыми мектебінің негізін қалаушы ретінде «Қазақстан» ұлттық энциклопедиясына лайықты түрде енгізілді.
Өзінің 60 жасына академик Телтаев тек жарияланымдардың құрғақ цифрларымен ғана өлшеуге келмейтін мол байлықпен келді. Бұл — өңірлер мен елдерді жалғайтын мыңдаған километр сенімді жолдар. Бұл — тұтас бір саланың берік нормативтік-техникалық қаңқасы. Бұл — отандық ғылымның туын көтеріп келе жатқан шәкірттері мен адамдар. Жол әрқашан алға қарай қозғалысты білдіреді. Бағдат Бұрханбайұлы үшін өмір бойғы созылған бұл жол жаңа көкжиектерді аша отырып одан әрі жалғасуда.
